W latach 80. XX w. jedyną ideologią obowiązującą w KRLD było juche. Podstawy teoretyczne wygłaszali najczęściej Kim Il Sung oraz Kim Jong Il (głównie po 1980 r.). Następca Wielkiego Wodza wykładał idee juche, które dotyczyły różnych aspektów życia człowieka.

Ingerencja innych poglądów w życie Koreańczyków z Północy była niedopuszczalna: „Jednocześnie nie powinniśmy w żadnym wypadku dopuszczać do pojawiania się wszelkich, obcych nam filozoficznych, ideologicznych prądów, które są sprzeczne z filozofią juche, niezawodnie zapewniać jej czystość. Filozofia juche — to najdoskonalsza, żywotna filozofia, w której znajdują odzwierciedlenie wymogi praktyki rewolucji i której prawda i czystość są potwierdzone przez nią samą”(2). Powyższy cytat wskazuje, że juche jest jedyną drogą, którą powinien podążać naród koreański. Kim Jong Il zaznacza również, że idee juche nie są oparte na marksizmie i leninizmie, lecz jest to filozofia, która powstała samoistnie: „Filozofia juche jest to filozofia samoistna, jest to kompleks rozwiniętych i usystematyzowanych własnych, jej tylko właściwych twierdzeń. Jej historyczny wkład dokonany w rozwój myśli filozoficznej nie polega na rozwinięciu przez nią marksistowskiego dialektycznego materializmu, lecz na ugruntowaniu nowych zasad filozoficznych, w których centrum uwagi znajduje się człowiek”(3). Juche nie dopuszczało i nie dopuszcza nadal istnienia innych wizji filozoficznych. Wedle teoretyków północnokoreańskich juche pozostaje jedyną filozofią, która opisała świat taki, jakim jest naprawdę, a inni wizjonerzy głoszą fałszywe poglądy.

Nasuwa się pytanie, czy zwykli obywatele KRLD wierzą rzeczywiście w założenia juche, czy też wyznają je ze strachu przed obozem koncentracyjnym i śmiercią? Czy wierzą w „samowystarczalność w gospodarce” kraju, w którym od wielu lat brakuje żywności, ludzie umierają z głodu, a niemal każdy obywatel KRLD z dwóch niższych klas społecznych albo sam cierpi z głodu, albo ma krewnego, który zmarł z powodu niedożywienia? Jeśli chodzi o inne aspekty, to propaganda KRLD jest w stanie wmówić obywatelom, że żyje się im najlepiej na świecie, że inne narody znajdują się w dużo gorszym położeniu. I do pewnego momentu ludzie najprawdopodobniej wierzyli w to, co wmawiała im propaganda państwowa. Ale najnowsze relacje tych, którym udało się uciec z Korei Północnej, pozwalają przypuszczać, że Kim Jong Il nie ma już poparcia w społeczeństwie. Już mało kto wierzy w utopijny raj, jaki ma zbudować partia przy pomocy ludu. Nie oznacza to jednak, że władza Kim Jong Ila jest zagrożona. Nie docierają żadne sygnały o jakichkolwiek ruchach opozycyjnych na terenie KRLD. Władza PPK i Kim Jong Ila oparta jest wyłącznie na terrorze i strachu obywateli przed obozem lub śmiercią.

Juche nadal pozostaje główną ideologią Korei Północnej. W 1992 r. znowelizowano konstytucję. Po rozpadzie ZSRR nastąpiła konieczność odcięcia się od ideologii marksistowsko-leninowskiej, co stało się przyczyną zmiany artykułu 4 konstytucji, który teraz stanowił, że idee juche są samodzielnymi ideami wykształconymi w państwie koreańskim(4). Był to oczywiście kolejny zabieg propagandowy, mający na celu określenie juche jako własnej, koreańskiej ideologii, a nie jako spadkobierczyni teorii marksizmu-leninizmu, która okazała się nieskuteczna i doprowadziła do upadku państw komunistycznych. Była to następna mistyfikacja, jednak w kraju północnokoreańskim takie propagandowe sztuczki były i pozostają na porządku dziennym.

Bardzo ważnym momentem w rozwoju KRLD oraz ideologii juche stała się śmierć Kim Il Sunga w 1994 r. Zabiegi, które miały doprowadzić do przejęcia schedy po Kim Il Sungu przez najstarszego syna, zaczęły się jednak o wiele wcześniej. W kwietniu 1991 r. Kim Jong Il otrzymał stanowisko głównodowodzącego w Koreańskiej Armii Ludowej (KAL), natomiast rok później został marszałkiem. Dokładnie po upływie kolejnego roku Drogi Przywódca przejął po ojcu stanowisko przewodniczącego Komitetu Obrony KRLD, organu, który po znowelizowaniu konstytucji w 1992 r. stał się najważniejszy w państwie(5). Powyższe fakty wskazują na to, że Kim Il Sung oraz jego syn chcieli mieć pewność, że żadne wrogie siły nie przejmą władzy w państwie, kiedy umrze Wielki Wódz.

Po śmierci Kim Il Sunga, która nastąpiła 8 lipca 1994 r.(6), jego następca nie objął natychmiast rządów. Przez trzy lata trwała żałoba po Wielkim Wodzu. Ten czas Kim Jong Il wykorzystał na umocnienie swojej władzy oraz wyeliminowaniu oponentów wewnątrz PPK, a także na utwierdzaniu kultu własnej osoby jako następcy wodza, kontynuującego „rewolucyjne dzieło juche”(7). W 1996 r. Kim Jong Il postanowił wprowadzić własną ideologię, nazwaną „ideą Czerwonego Sztandaru”, która wzywała społeczeństwo północnokoreańskie do jeszcze większego wysiłku. Należy wspomnieć, że w owym czasie panował w KRLD głód, spowodowany nagłym krachem gospodarczym w państwie(8). Rok później władze północnokoreańskie ogłosiły koniec „trudnego marszu” oraz powracają do juche, rezygnując całkowicie z „idei Czerwonego Sztandaru”, która odegrała swoją rolę i straciła ideologiczną użyteczność wobec przezwyciężenia kryzysu(9). W tym samym czasie (1997) Kim Jong Il objął stanowisko sekretarza generalnego Partii Pracy Korei, a rok później został przewodniczącym Państwowego Komitetu Obrony, co zwieńczyło drogę do przejęcia pełni władzy w KRLD przez Drogiego Przywódcę, kontrolującego odtąd każdą instytucję, która miała realny wpływ na rządzenie państwem(10).

W 1998 r. Kim Jong Il posiadał już absolutną władzę. Będąc jednak człowiekiem chorobliwie podejrzliwym, a zarazem ostrożnym, potrzebował poparcia najbardziej wpływowych sił w państwie. Wobec rozdrobnienia struktur partyjnych i utraty znaczenia PPK w ciągu ostatnich niemal 20 lat (ostatni, VI zjazd partii odbył się w 1980 r.) taką siłą była Koreańska Armia Ludowa, której marszałkiem od 1991 r. był Kim Jong Il. Dlatego też nowy wódz państwa koreańskiego postanowił oprzeć swoją władzę na KAL, której wierności mógł był pewien. Tak zrodziła się ideologia songun.

Geneza nowej ideologii sięga 1998 r., kiedy to nastąpiła kolejna zmiana w konstytucji, sankcjonująca diametralny wzrost znaczenia KAL w państwie północnokoreańskim. Nowela konstytucji zwiększyła rolę Państwowego Komitetu Obrony (w jego skład wchodzili prawie sami wojskowi), który stał się odtąd najważniejszym organem władzy w Korei Północnej. Zmiany w konstytucji ograniczyły równocześnie rolę Najwyższego Zgromadzenia Ludowego oraz Gabinetu Rady Ministrów. Partia Pracy Korei została natomiast zdegradowana do roli jednej z wielu organizacji masowych(11).

Powstanie idei songun poprzedziło propagowanie hasła „Priorytet dla armii”. Samo określenie songun pojawiło się w 2001 r. Oznacza ono dosłownie „najpierw armia”(12). W biuletynie ambasady KRLD w Polsce podano taką definicję nowej ideologii: „Songun to znaczy wzmacniać własne siły rewolucyjne, pewnie bronić Ojczyzny, usilnie posuwać naprzód budownictwo socjalistyczne jako całość, oddając w działalności państwowej pierwszeństwo kwestii militarnej i czyniąc Koreańską Armię Ludową głównym oddziałem rewolucji”(13). Nowa ideologia potwierdzała wiodącą rolę armii w państwie oraz zwiększała i tak daleko posuniętą militaryzację społeczeństwa północnokoreańskiego. Należy w tym miejscu wspomnieć, że około 25% PKB KRLD przeznaczane jest na cele militarne. KAL liczy około 1,1 mln żołnierzy, a w rezerwie pozostaje około 7,5 mln ludzi, działających w różnych organizacjach paramilitarnych(14). Powyższe liczby wskazują na olbrzymią militaryzację całego państwa, znajdującego się w ciągłym stanie gotowości do wojny z obcymi mocarstwami.

Przyczyn powstania ideologii opierającej się na wiodącej roli armii w państwie należy upatrywać w kilku czynnikach. Pierwszym z nich było niewątpliwie poszukiwanie przez Kim Jong Ila w państwie sił, które pozwolą mu na utrzymanie się przy władzy po śmierci ojca. Kolejnym powodem wprowadzenia idei songun wydaje się potrzeba wzmocnienia indoktrynacji społeczeństwa w obliczu kryzysu gospodarczego, który doprowadził do klęski głodu w KRLD. Struktury militarne, rozbudowane do granic możliwości, miały wyławiać potencjalnych wrogów systemu, przejawiających skłonności do buntu przeciw Drogiemu Przywódcy. Także sytuacja międzynarodowa, w jakiej znalazła się Korea Północna, wywołała potrzebę jeszcze większego zmilitaryzowania społeczeństwa. Po upadku całego bloku sowieckiego pozycja KRLD, postrzeganej jako państwo działające na przestarzałych zasadach, uległa znacznemu pogorszeniu. W nowej rzeczywistości jedynym sojusznikiem tego państwa pozostawały Chiny, które jednak wyrażały sprzeciw wobec polityki nuklearnej tamtejszych władz. W tej sytuacji podstawą egzystencji Korei Północnej w świecie stał się straszak w postaci rozbudowanego arsenału nuklearnego.

W początkowym okresie funkcjonowania nowa ideologia wyparła niemal całkowicie idee juche w przekazie propagandy północnokoreańskiej, po pewnym czasie jednak songun zaczęto częściowo utożsamiać z konstytucyjną ideologią. Północnokoreańscy teoretycy przekonywali, że songun powstało jako obrona idei juche, co ostatecznie potwierdziło trwałe połączenie obu haseł w ideologii północnokoreańskiej(15).

W ciągu ostatnich kilku lat idee songun i juche pojawiały się mniej więcej z taką samą częstotliwością. Doskonałym przykładem „wpisania” songun w idee juche jest ostatnia publikacja ambasady KRLD w Polsce pt. Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna — państwo socjalistyczne Juche o niezniszczalnej sile, której autorem — według strony internetowej ambasady — jest sam Kim Jong Il. W owej publikacji Drogi Przywódca tak oto wypowiada się o obu obowiązujących aktualnie w Korei Północnej ideach: „Nowa epoka rewolucji Juche, epoka songun, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii naszej Ojczyzny i naszej rewolucji. Ta epoka, to epoka wspaniałej kontynuacji rewolucyjnego dzieła Juche, powołana do niesienia sztafety idei, kierownictwa i wielkiego dzieła Towarzysza Kim Il Sunga, to nowe wysokie stadium rozwoju naszej Ojczyzny i rewolucji. (…). Nasza polityka songun swoimi korzeniami wywodzi się z idei Juche i wszechstronnie ucieleśnia w sobie i uogólnia fundamentalne zasady rewolucji Juche, jej strategii i taktyki, metody juchewskiego kierowania i jego sztukę, dzięki czemu ta polityka jest wszech zwycięskim sztandarem naszej Ojczyzny i rewolucji, silnym orężem w rewolucji i budowie socjalizmu”(16).

Nie ulega wątpliwości, że idea songun została wprowadzona pod wpływem zmian, jakie zaszły zarówno wewnątrz KRLD, jak i w sytuacji międzynarodowej, która zmusiła władze północnokoreańskie do zaostrzenia i tak już radykalnej polityki militarnej. W celu zrozumienia przez ludność Korei Północnej nowej idei wpisano songun w pierwotną doktrynę północnokoreańską — juche. Nie sposób przewidzieć, jak dalej będzie rozwijać się ideologia w KRLD. Zależy to od nastrojów, jakie panować będą w państwie północnokoreańskim w obliczu zbliżającej się walki o władzę, wobec pogłosek o złym stanie zdrowia Drogiego Przywódcy Kim Jong Ila. Ewentualne przekształcenia w doktrynie państwa północnokoreańskiego uwarunkowane są także tym, jak rozwinie się sytuacja na arenie międzynarodowej: czy konflikt atomowy na półwyspie zostanie zażegnany, czy — wręcz przeciwnie — będzie wciąż podsycany przez stronę północnokoreańską.

Ideologia w Korei Północnej ulegała przekształceniom w zależności od rozwoju sytuacji na wielu płaszczyznach. Kiedy Kim Il Sung poczuł się rozczarowany kierunkiem zmian zachodzących w państwach sojuszniczych (w ZSRR oraz w Chinach), podjął decyzję o stworzeniu własnej ideologii opartej na konfucjanizmie, odwołującej się do narodowych wartości oraz sztywnej hierarchii w społeczeństwie. Kiedy nastąpiła potrzeba umocnienia roli wodza w państwie, powstało Dziesięć zasad określających system partii, które nakazywały całkowite podporządkowanie wszystkich struktur w państwie Kim Il Sungowi. Wkrótce potem pojawił się termin „kimirsenizm”, który powstał w celu dalszego wzmocnienia kultu wodza. Kiedy uznano, że ta formuła ideologiczna spełniła już swoją funkcję, powrócono do korzeni tj. do juche, co wiązało się z koniecznością stworzenia kultu następcy Wielkiego Wodza — Kim Jong Ila. I właśnie on dokonał w połowie lat 90. kolejnych przekształceń w ideologii, wprowadzając pod wpływem problemów ekonomicznych w państwie „ideę Czerwonego Sztandaru”, a następnie zmiany w konstytucji, które były wstępem do powstania zupełnie nowej idei — songun, wynoszącej armię na szczyt hierarchii władzy w KRLD. Wreszcie po kilku kolejnych latach nastąpił powrót do źródeł ideologicznych, czyli do juche; songun nadal funkcjonuje jednak jako obowiązująca doktryna, interpretowana jednakże jako nieodłączna część pierwotnej idei.

Po przeanalizowaniu rozwoju ideologii w państwie północnokoreańskim nasuwa się następujący wniosek: wszelkie zmiany w przekazie teoretycznym wodza i partii spowodowane były potrzebą dostosowania się do otaczających realiów. Propaganda tworzyła i tworzy nowe idee na potrzeby chwili, reaguje na konkretne wydarzenia, jak upadek bloku komunistycznego, wymiana władzy czy potrzeba wzmocnienia kultu wodza. Dlatego, jak już wspomniano, niemożliwe jest prognozowanie dalszego rozwoju ideologii, który jest uzależniony od aktualnych procesów, zachodzących zarówno wewnątrz KRLD, jak i na arenie międzynarodowej.

Pierwsza część tekstu dostępna tutaj

Przypisy:

1. Waldemar Jan Dziak, Kim Ir Sen. Dzieło i polityczne wizje, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2000, s. 321.

2. Kim Jong Il, Filozofia Juche — samoistna filozofia rewolucji: za: www.krld.pl

3. Tamże.

4. Waldemar Jan Dziak, Korea Północna — u źródeł rodzinnej sukcesji władzy, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2009, s. s. 132.

5. Tamże, s. 251.

6. Waldemar Jan Dziak, Kim Ir Sen…, s. 403.

7. Waldemar Jan Dziak, Kim Jong Il, Wydawnictwo Trio, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2004, s. 65.

8. Jerzy Bayer, Waldemar Jan Dziak, Korea & Chiny, t. 1: Strategia i polityka, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2006, s. 297.

9. Tamże, s. 297

10. Waldemar Jan Dziak, Korea północna…, s. 252.

11. Jerzy Bayer, Waldemar Jan Dziak, Korea & Chiny, t. 1, s. 294.

12. Tamże, s. 297–298.

13. Tamże, s. 299, za: Polityka songun i Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna, maszynopis powielony. Ambasada KRLD w Warszawie, 9 września 2004.

14. Jacques L. Fuqua, Nuclear endgame: the need for engagement with North Korea, Praeger Security International, Westport 2007, www.books.google.pl (fragmenty), s. 113.

15. Waldemar Jan Dziak, Korea Północna…, s. 136–137.

16. Kim Jong Il, Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna — państwo socjalistyczne Juche o niezniszczalnej sile, s. 6, 19, tłum. z j. rosyjskiego Stanisław Ognik, http://www.krld.pl/

* Powyższy tekst stanowi fragment pracy magisterskiej pt. Korea Północna – totalitarny reżim u progu XXI w., napisanej przez autora artykułu w listopadzie 2009 r.